ARGUVAN TÜRKÜLERİ ve AŞIKLAR
Türk halk müziğinin en belirgin parçaları türkülerdir. Türkülerin temel çalgı aracı da “sazdır”. Aşık adıyla anılan saz şairleri hem türkü söylemiş hem de saz çalmışlardır… Bunlar, Anadolu halkının dertlerini anlatmış, duygularını ortaya koymuş, aşkları, savaşları sevinçleri, kızgınlıkları, yakarmaları türkülerle dile getirmişlerdir. Karacaoğlan, Aşık Ömer, Gevheri, Aşık Kerem gibi halk ozanlarının etkileriyle türkülerin konuları genişlemiş (18. yüzyıl) düzenli biçimler bulunmuştur… Bu gelenekselleşmiştir. Ayrıca Pir Sultan, Kul Himmet, Öksüz Aşık, Ercişli Emrah, Köroğlu, Nesimi, Hatayi, Dadaloğlu, Hasandedeli gibi bir çok halk şairi türkülerin zenginleştirilmesinde ve yayılmasında etkili olmuşlardır. Çağdaş halk aşıklarının da bu konuda payı büyüktür.
Arguvan türküleri incelendiğinde özellikle Karacaoğlan’a rastlarız. Pir Sultan, Hatayi, Kul Himmet, Aşık Kerem, Emrah, Katibi, Seyrani, Nesimi, Virani, Şevki, Kul Mahmut, Ruhsati, Gevheri, Sümmani, Dadaloğlu, Serbesti, Sıtkı, Avşaroğlu Kul Mustafa, Derviş Ali, Ali İzzet, Feryadi, Aşık Veysel, Aşık Bektaş, Hasan Hüseyin Orhan, Seyit Meftuni, Karahöyüklü Aşık Ali, Derviş Muhammet, Aşık Mahzuni, Aşık Yoksuli, Ekberi, Mahzun Bektaş gibi Aşıkların türküleri hem deyiş hem de uzun hava biçimlerinde yöre halk müziği içinde yer almıştır.
Türkülerin yayılışında; kervanlar, kervanlara katılan saz şairleri, askerler, göçler ve iskanlar etkili olmuştur. Günümüze gelinceye kadar bu etkilere gurbet olayı da etkilenmiş; Çukurova’ya çapa ve pamuk toplamaya gitme, portakal toplama, askerlik, iş arama, devlet memurluğunun yaygınlaşması, kitle iletişim araçlarının bulunuşu/gelişmesi ve yaygınlaşması gibi etkilerde ortaya çıkmıştır.
Halk şairlerinin türkülerinin Arguvan’da yer alması konusunda önde gelenin Karacaoğlan olduğunu belirtmiştik. Bunun belli başlı nedenlerini şöyle sıralayabiliriz:
– Karacaoğlan’ın gezgin oluşu; Karacaoğlan’ın özellikle Adana, Gaziantep, Maraş yörelerinde dolaştığını biliyoruz ve Barak türkülerinde de Karacaoğlan’ın şiirlerine rastlıyoruz.
– Gezici aşıkların Karacaoğlan’ın türkülerini Arguvan yöresine getirmesi.
– Arguvan ve yöresinde etkili olan Zeynel Abidin Ocağı (Minayik) Şah İbrahim Ocağı (Mezirme) gibi ocaklara mensup dedelerin zakirleri ile birlikte yukarıda sözü edilen yörelere sürekli olarak gidiş gelişleri.
– Arguvan türkülerinde yoğunluk gösteren aşk özlem, sıla gurbet temalarının Karacaoğlan türküleri içinde çokça işlendiği düşünüldüğünde, benimsenmesinin daha kolay oluşu; bu türkülerin askerlik, pamuk işçiliği devlet memurluğu okuma, ticaret gibi nedenlerle yöreye taşınması…
Karacaoğlan’ın dinsel konularda pek fazla şiir bulunmamasına karşın, Pir Sultan’ın dinsel-tasavvufi ve toplumsal içerikli şiirleri günümüzde ülkemizin hemen her yöresinde olduğu gibi Arguvan yöresinde de benimsenmiştir. Anadolu Aleviliğinin kültürel ürünlerinden biri olan deyiş-duvazimam ve semah müziklerinin birçoğu Pir Sultan Abdal türkülerinden oluşmuştur. Arguvan uzun havalarında da bu etkiyi görüyoruz. Pir Sultan’ın yanı sıra girişte adlarını saydığımız bir çok hak ozanın şiirleri de deyiş-duvazimam ve semah makamı olarak çalınıp söylenmektedir.
Yöre aşıklarından Aşık Yoksuli, başlı başına ele alınması gereken bir değerdir. Özellikle yöre uzun havalarına katkısı ve yaygınlaşmasına etkisi olmuş, yöre türkülerini ülke genelinde ve yurt dışında yaygınlaştırmıştır. 1944 doğumlu olan Yoksuli, 1985 yılında genç yaşında aramızdan ayrılmıştır. Türküleri oğlu Erkan, kardeşi Naki, arkadaşı Şevket (Mahzun Pektaş) ile bir çok yerel sanatçı/okuyucu tarafından söylenmekte, kasetlere okunmaktadır. “Aşk ve Gurbet” kitapları ile ve ünlü “Deli Gönül” türküleriyle tanınan Aşık Ekberi (Ali Ekber Gülbaş) diğer bir değeridir Arguvan’ın Deli Gönül’ün dışında bir şiiri Arguvan ağzı ile seslendirilmiştir. İstanbul’da oturmakta ve yöre türküleri ile ilgili kaset yapımcılığıyla uğraşmaktadır. Özellikle bu ışıktan söz etmemizin nedeni Arguvan ağzına olan yakınlıkları ile ilgileridir. Konuya edebi açıdan baktığımızda Aşık Bektaş Kaymaz, Aşık Ali, Aşık Balı, Aşık H. Hüseyin Orhan, Seyit Meftuni, Muharrem Yazıcıoğlu, Aşık Bekir Eren, Gülali Kayhan, Resul Zengin, Muzaffer Özdemir, Ali Rıza Uğurlu, Ali Yılmaz gibi aşıkların Arguvan deyişlerinin tanıtımındaki rolleri çok büyüktür.
